از روستا تا بینهایت/ نقد فیلم “کوچ”؛ روایت کودکی و نوجوانی شهید حاج قاسم سلیمانی

فیلم «کوچ» ساخته محمد اسفندیاری، برای ورود به زندگی شهید قاسم سلیمانی انتخاب هوشمندانهای دارد و بهجای آن که از سالهای مبارزه و جهاد شروع کند، به سراغ روزهایی میرود که هنوز هیچکس نمیداند این کودک روستایی روزی به یکی از شناختهشدهترین فرماندهان نظامی جهان تبدیل خواهد شد. این جابهجایی مهمترین امتیاز فیلم است. «کوچ» میخواهد بهجای بازسازی یک اسطوره تثبیتشده، مسیر شکلگیری یک شخصیت را در دل زندگی عادی دنبال کند. مسیری که از خانواده، کار، فقر و مسئولیتپذیری میگذرد.
پس از فصل کودکی حاج قاسم که لطیفترین فصل فیلم است، قاسم نوجوان برای کمک به خانواده و جبران این گرفتاری، همراه دوستانش راهی شهر میشود. همین موقعیت ساده، ظرفیت مناسبی برای شکلگیری یک ماجراجویی سینمایی فراهم میکند.
یکی از مهمترین دستاوردهای «کوچ»، فاصله گرفتن از الگوی متداول زندگینامههای سفارشی است. فیلم اصرار ندارد از همان ابتدا تمام ویژگیهای شناختهشده حاج قاسم را به نسخه کودکی او منتقل کند. قاسم در حال تجربه کردن جهان است. او در محیطی زندگی میکند که محدودیتهای اقتصادی، مناسبات خانوادگی و ضرورت کار کردن، بخشی جداییناپذیر از واقعیت روزمره آن است. از این منظر، فیلم به یک نکته تربیتی مهم دست پیدا میکند. این که بزرگی انسانها لزوماً از موقعیتهای استثنایی آغاز نمیشود و میتواند محصول انتخابهای اخلاقی در زندگی معمولی باشد.
فیلمبرداری داوود رحمانی نیز در شکلگیری این جهان اهمیت دارد. استفاده از نور طبیعی، قاببندیهای متناسب با محیط و توجه به جغرافیای روستایی، به فیلم کیفیتی ملموس بخشیده است. دوربین در بسیاری از لحظات بهجای تحمیل زیباییشناسی پرزرقوبرق، اجازه میدهد محیط و شخصیتها خودشان را نشان دهند. طراحی صحنه پیمان محمدی و توجه به جزئیات زندگی روستایی نیز در همین مسیر عمل میکند. نتیجه، بازسازی فضایی است که بهجای شباهت به یک دکور تاریخی، احساس یک زیست واقعی را منتقل میکند.
انتخاب بازیگران بومی و استفاده از بازیگران کودک و نوجوان از دیگر تصمیمهای درست فیلم است. این انتخاب بهویژه در بخش کودکی، به طبیعی شدن روابط و گفتوگوها کمک کرده است. حضور چهرههایی مانند نادر فلاح نیز در کنار گروه بازیگران جوان، به انسجام فضای اجرایی اثر کمک میکند. «کوچ» در این بخش از ظرفیت نابازیگری و سادگی رفتارها استفاده مناسبی میکند و بهجای نمایش تصنعی زندگی روستایی، به دنبال بازآفرینی مناسبات انسانی آن است.
اما مهمترین ارزش معنایی فیلم در نسبت میان قهرمان و محیط اجتماعی او شکل میگیرد. حاج قاسم در این روایت از آسمان به زمین نمیآید. او محصول خانواده، جغرافیا، فرهنگ کار و تجربه زیسته مردمی است که در شرایط دشوار زندگی میکنند. چنین تصویری برای سینمای قهرمانپرداز ایران اهمیت دارد. قهرمان ملی زمانی به الگویی قابل فهم برای نسل جدید تبدیل میشود که مخاطب بتواند نسبت خود را با دوران کودکی و تجربههای انسانی او پیدا کند.
با این همه، «کوچ» در نیمه دوم به اندازه بخش نخست موفق نیست. تغییر دوره سنی شخصیت، با افت نسبی جذابیت روایی همراه میشود. بعضی خردهروایتها بهاندازه کافی دراماتیک نمیشوند و فیلم در ترسیم تحول فکری و اجتماعی قاسم، گاهی به نشانههای مستقیم و کمعمق متوسل میشود. همچنین زمان نسبتاً طولانی فیلم و وفاداری بیش از اندازه به ترتیب وقایع، در مقاطعی از ضرباهنگ آن میکاهد. فیلم میتوانست با تمرکز بیشتر بر چند موقعیت تعیینکننده، مسیر رشد شخصیت را منسجمتر و تأثیرگذارتر ترسیم کند.
با وجود این کاستیها، «کوچ» تجربهای ارزشمند در سینمای زندگینامهای ایران است. فیلم یادآوری میکند که برای ساختن یک قهرمان سینمایی، لازم نیست از ابتدا او را در هیبت یک قهرمان نشان دهیم. گاهی کافی است کودکی را در مسیر دشوار زندگی دنبال کنیم و اجازه دهیم منش و انتخابهایش بهتدریج معنای بزرگتری پیدا کنند.
«کوچ» در نهایت بیش از آنکه فیلمی درباره فرماندهی و میدان نبرد باشد، درباره ریشههای مسئولیتپذیری و بزرگی انسان است. این همان امتیازی است که میتواند آن را از محدوده یک اثر مناسبتی فراتر ببرد و به فیلمی قابل تماشا برای خانوادهها و نسل نوجوان تبدیل کند.
